Łuków

Świder nie jest byle strugą. Pod Otwockiem, na wydmach przy ujściu rzeki do Wisły, w miejscu zwanym Świdry Wielkie, archeolodzy Ludwik Sawicki i Stefan Krukowski w latach 1919–1934 wykopali dziesiątki krzemiennych warsztatów. Liściowate grociki, którymi tutejsi łowcy bili renifery, okazały się tak charakterystyczne, że całą epokę nazwano od tej rzeki: kultura świderska, schyłek paleolitu, jakieś 12 tysięcy lat temu. Wyruszasz więc nie znad zwykłego potoku, tylko znad wody, która dała imię prehistorii pół Europy. I przez większość trasy A trzymasz się jej doliny — Kołbiel, Latowicz, Stoczek leżą nad Świdrem.

Zanim wjedziesz w las, mijasz Bagno Całowanie — 1200 hektarów torfowiska, jedno z największych na Mazowszu. Brzmi sennie, ale na piaszczystej wydmie Pękatka znaleziono najstarsze ślady osadnictwa w tej części kraju: obozowiska łowców reniferów sprzed mniej więcej 13 tysięcy lat. Ci sami ludzie z epoki lodu. Nazwa „Całowanie" nie ma nic wspólnego z czułościami — to nazwisko rodu Całowańskich, który dostał wieś od Konrada III Rudego w 1476 roku. Choć miejscowa legenda upiera się, że przodkowie pocałowali się pod dębem, gdy tu dotarli. Wybierz wersję, która ci się bardziej podoba.

Dalej historia robi się głośna. Pod Stoczkiem Łukowskim 14 lutego 1831 roku generał Józef Dwernicki rozbił rosyjski oddział generała Geismara — pierwsza bitwa powstania listopadowego i pierwsze polskie zwycięstwo. Strategicznie drobiazg, ale szarże ułanów i krakusów podniosły morale całego Królestwa. A potem wjeżdżasz w Lasy Łukowskie i docierasz do Jaty — rezerwatu chronionego już od 1933 roku, na północno-wschodnim skraju zasięgu jodły w Polsce, z okazami liczącymi po kilkaset lat. Z tych mokradeł bierze początek rzeka Krzna. Wiosną 1944 roku w gęstej, podmokłej głuszy Jaty Armia Krajowa zbudowała leśny obóz partyzancki — barakami krytymi papą, magazynem broni i własną centralą telefoniczną — by odtworzyć I batalion 35 pułku piechoty. Las, który ukrywał świderskich łowców, ukrywał też żołnierzy.

Łuków na końcu wygląda na zwykłe miasto powiatowe — pierwsza wzmianka 1233, prawa magdeburskie od Jagiełły w 1403. Ale ma tajemnicę pod ziemią. W czarnych jurajskich iłach wokół miasta leżą amonity, których muszle do dziś mienią się opalizująco, jak masa perłowa. Skandynawski lodowiec przywlókł tę krę z okolic dzisiejszej Kłajpedy na Litwie i porzucił ją tutaj. To kawałek jurajskiego morza sprzed 160 milionów lat, podrzucony pod Podlasie przez lód. A 20 km dalej, w Woli Okrzejskiej, 5 maja 1846 roku urodził się Henryk Sienkiewicz. Na dworzec PKP — i albo łapiesz regionalny, albo IC. Tu nie ma trzeciej opcji.

Źródła: https://pl.wikipedia.org/wiki/Kultura_%C5%9Bwiderska · https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/swiderska-kultura;3984467.html · https://parkiotwock.pl/historia-i-kultura-mpk/lowcy-reniferow-kultura-swiderska/ · https://pl.wikipedia.org/wiki/Bagno_Ca%C5%82owanie · https://zabytek.pl/en/obiekty/podbiel-obozowiska-z-epoki-kamienia-na-bagnie-calowanie · https://lublin.ap.gov.pl/popularyzacja/galerie-online/15-najwazniejszych-wydarzen-z-historii-lubelszczyzny-w-dokumencie-archiwalnym/bitwa-pod-stoczkiem-lukowskim-14-lutego-1831-r/ · https://histmag.org/Bitwa-pod-Stoczkiem-jak-Polacy-pokonali-Rosjan-5175 · https://pl.wikipedia.org/wiki/Rezerwat_przyrody_Jata · https://lukow.warszawa.lasy.gov.pl/rezerwaty-przyrody · https://www.ak.lukow.pl/Jata1944 · https://muzeum.lukow.pl/lukowskie-amonity/ · https://muzeum.lukow.pl/dzial-geologii-amonity/ · https://www.lukow.pl/o-miescie/historia-miasta · https://pozabiurem.pl/podlasie-ukochany-region-henryka-sienkiewicza/ · https://pl.wikipedia.org/wiki/Linia_kolejowa_nr_2