Czyżew

Czyżew nie wie, kim jest. Leży w województwie podlaskim, powiat wysokomazowiecki, a mówi się o nim „Wrota na Podlasie" — ale historycznie to Mazowsze, ziemia, którą zasiedlali osadnicy z centralnej części regionu. Prawa miejskie dostał w 1738 roku, stracił je w 1870 za karę po powstaniu styczniowym, jak setki innych miasteczek, i odzyskał dopiero 1 stycznia 2011 roku. Samo miasto to zlepek trzech wsi: Czyżew-Osada, Czyżew-Złote Jabłko i Czyżew-Stacja. Ta ostatnia mówi wszystko — Czyżew żyje koleją. Dziś to przystanek na zmodernizowanej linii Rail Baltica, magistrali E75, która ma połączyć Warszawę z Tallinem standardowym europejskim torem. Wracasz stąd pociągiem do stolicy po jednej z najnowocześniejszych linii w kraju.

Ale zanim docenisz nowe perony, musisz wiedzieć, przez co tu przyjechałeś. Trasa wiedzie przez Małkinię Górną — i to nie jest zwykły węzeł kolejowy. To tu, na stacji, gdzie krzyżują się tory z Warszawy, Białegostoku, Siedlec i Łomży, zatrzymywały się transporty śmierci. Pociągi z getta warszawskiego, średnio po 60 wagonów, dzielono w Małkini na grupy po maksymalnie 20 i kierowano bocznicą kilka kilometrów dalej — do Treblinki. Pierwszy transport wyjechał z Warszawy 22 lipca 1942 roku. Od końca lipca do połowy września z samego getta warszawskiego deportowano około 241 tysięcy ludzi. Łącznie w Treblince zamordowano około 800 tysięcy Żydów.

Treblinka leży tuż obok Prostyni, kilka kilometrów od trasy. 2 sierpnia 1943 roku spośród około 840 więźniów obozu wybuchło powstanie — zdobyli broń z niemieckiego magazynu, podpalili obóz. Kilkuset zginęło w walce, blisko 400 zbiegło. Wojnę przeżyło mniej niż siedemdziesięciu. Wiedza o tym, co dzieje się za drutami, była powszechna w okolicznych wsiach. W pobliskim Sadownem (wariant B przez Łochów) piekarz Leon Lubkiewicz dostarczał chleb Żydom ukrywającym się w lasach. Jego, żonę Mariannę i syna Stefana Niemcy rozstrzelali 13 stycznia 1943 roku. Ich upamiętnienie w 2019 roku zainaugurowało program Instytutu Pileckiego „Zawołani po imieniu".

Po drodze są też miejsca lżejsze. W Łochowie stoi pałac nad Liwcem, gdzie bywał Cyprian Kamil Norwid — Hornowscy, ówcześni właściciele, byli jego krewnymi, a poeta nazywał Józefa Hornowskiego „wujem" w listach. W Broku, nad wysokim brzegiem Bugu, wznosi się renesansowy kościół św. Andrzeja, stawiany w latach 1540–1560 przez Jana Baptystę z Wenecji dla biskupów płockich, którzy mieli tu swoją letnią rezydencję. A Wyszków pamięta wrzesień 1939: 8 września polscy obrońcy wysadzili mosty na Bugu, drogowy i kolejowy, żeby zatrzymać Niemców na drugim brzegu.

Źródła: https://pl.wikipedia.org/wiki/Obóz_zagłady_w_Treblince · https://muzeumtreblinka.eu/en/informacje/number-of-victims/ · https://pamiectreblinki.pl/transporty-do-treblinki/ · https://muzeumtreblinka.eu/en/informacje/transports/ · https://pl.wikipedia.org/wiki/Powstanie_w_Treblince · https://en.wikipedia.org/wiki/Czyżew · https://sztetl.org.pl/pl/miejscowosci/c/671-czyzew/99-historia-spolecznosci · https://poranny.pl/czyzew-odzyskal-prawa-miejskie/ar/5352688 · https://www.rail-baltica.pl/o-inwestycji/ · https://www.nakolei.pl/rail-baltica-coraz-blizej-zakonczono-modernizacje-linii-e75-miedzy-czyzewem-a-bialymstokiem/ · https://pl.wikipedia.org/wiki/Mord_na_rodzinie_Lubkiewiczów · https://instytutpileckiego.pl/pl/zawolani-po-imieniu/relacje-z-upamietnien/upamietnienie-mieszkancow-gminy-sadowne-oraz-rodziny · https://www.niedziela.pl/artykul/7454/nd/Miejsca-Norwidowskie-w-diecezji · https://modanamazowsze.pl/lochow-palac-poeta-i-los/ · https://www.brok.pl/strona-27-historia_ziemi_brokowskiej.html · https://pl.wikipedia.org/wiki/Brok · https://www.wyszkow.pl/info/zawartosc/76 · https://wyszkowskaatlantyda.mazowsze.pl/index.php/2017/02/16/stacja-wyszkow-historia-kolei-na-ziemi-wyszkowskiej-4-okres-1939-1944/ · https://pl.wikipedia.org/wiki/Małkinia_(stacja_kolejowa) · https://en.wikipedia.org/wiki/Ostrów_Mazowiecka