O idei szprych

Na zachód — linia, która patrzyła w Europę · Skierniewice, Koluszki, Łódź

Kolej Warszawsko-Wiedeńska z 1845 to pierwsza linia w zaborze rosyjskim, zbudowana — wyjątkowo wśród rosyjskich kolei szerokotorowych — w europejskim rozstawie szyn, bo miała wozić pieniądze, nie armię. Jej odgałęzienie zrobiło z Łodzi „Ziemię Obiecaną": wioska stała się fabrycznym miastem w dwa pokolenia. A w carskim pałacyku myśliwskim w Skierniewicach we wrześniu 1884 spotkali się trzej cesarze — Rosji, Niemiec i Austro-Węgier; dziś jest tam skansen kolei z jedynym ocalałym pruskim wagonem akumulatorowym Wittfeld.

Na wschód — droga na Brześć · Siedlce, Łuków, Międzyrzec

Kolej Warszawsko-Terespolska dobiła w 1867 do Terespola nad Bugiem, naprzeciw twierdzy w Brześciu — szyna celująca w głąb imperium; w każdej wojnie jechały nią wojska w obie strony. Po drodze Liw, gdzie gotycki zamek przetrwał wojnę dzięki blefowi: miejscowy wmówił Niemcom, że to twierdza krzyżacka, choć cegłę z murów chciano wywieźć na rozbudowę Treblinki. Dalej Przełom Bugu — Drohiczyn, w którym w 1253 koronował się Daniel, jedyny król Rusi, i Janów Podlaski ze stadniną arabów założoną w 1817 roku.

Na północny wschód — najstarsza, najcięższa · Łochów, Małkinia, Czyżew, Szepietowo

Kolej Warszawsko-Petersburska z 1862 była pępowiną łączącą Warszawę wprost ze stolicą imperium; biegnie doliną Liwca i Bugu w głąb Podlasia. I tu trzeba powiedzieć wprost: tymi samymi torami, którymi dziś wracasz z roweru, w 1942 wożono ludzi do Treblinki, gdzie ginęło 10–12 tysięcy osób dziennie. Krajobraz jest piękny i to nie znosi jednego drugiego — tę pamięć po prostu wiezie się ze sobą, bez prawa do zapomnienia.

Na południowy wschód — Wisłą, ku fortecy i pamięci · Dęblin, Puławy, Nałęczów

Kolej Nadwiślańska zaczyna się od rosyjskiej Twierdzy Dęblin (carski Iwangorod), a sto lat później ta sama okolica stała się kolebką lotnictwa — w 1927 przeniesiono tu Szkołę Orląt. Kilkanaście kilometrów dalej, w Puławach, Izabela Czartoryska otworzyła w 1801 Świątynię Sybilli — pierwsze polskie muzeum, z napisem „Przeszłość – Przyszłości". Forteca zaborcy i świątynia pamięci na jednej linii; na końcu Nałęczów z wąwozami lessowymi i secesyjnym uzdrowiskiem.

Na południe — pierwszy przemysł, pierwsza wolność · Radom, Skarżysko, Warka

Linia schodzi ku Staropolskiemu Okręgowi Przemysłowemu, gdzie kuto żelazo, nim ktokolwiek usłyszał o Śląsku. Po drodze Góra Kalwaria — barokowa „Nowa Jerozolima", której ulice w XVII wieku usypano ziemią sprowadzoną z prawdziwej Jerozolimy, a później dwór chasydzki Ger. W Radomiu sejm 1505 roku uchwalił konstytucję Nihil novi — „nic o nas bez nas", fundament polskiego parlamentaryzmu. A w Warce stał dwór, w którym dorastał Kazimierz Pułaski, poległy za niepodległość Ameryki pod Savannah.

Na północ — ku granicy, która się ruszała · Ciechanów, Mława, Działdowo

Korytarz prze ku dawnej pruskiej rubieży. W Ciechanowie stoi gotycki zamek książąt mazowieckich, którego pale wbito z drzew ściętych jesienią 1399 roku — wiemy to z dokładnością do sezonu. Tuż za Warszawą mijasz Twierdzę Modlin, rosyjski Nowogieorgiewsk, który w 1915 poddał Niemcom ponad osiemdziesiąt tysięcy jeńców. Dalej Mława — pole jednej z pierwszych bitew września 1939 — i Działdowo, jeszcze sto lat temu wschodniopruskie Soldau, przyznane Polsce po to, żeby linia Warszawa–Gdańsk miała dokąd biec.

Na północny zachód — Mazowsze odświętne i wojenne · Łowicz, Sochaczew, Kutno, Sierpc

Też normalnotorowy — Kolej Warszawsko-Bydgoska z 1862. Łowicz z pasiakiem i prymasowską przeszłością: przez blisko dwa stulecia, ilekroć umierał król, najważniejszym człowiekiem w kraju zostawał tutejszy arcybiskup, jako interrex. Obok sentymentalna Arkadia Radziwiłłów, a w Żelazowej Woli dworek, w którym urodził się Chopin. I ta sama dolina Bzury, gdzie we wrześniu 1939 rozegrała się największa bitwa kampanii — folklor, fortepian i front na jednej rzece.