Nałęczów

Nałęczów nie udaje, że jest czymś więcej, niż jest: małym miasteczkiem, które na przełomie XIX i XX wieku było jedynym nowoczesnym uzdrowiskiem w całej rosyjskiej Kongresówce. Lecznicze wody odkryto na początku XIX wieku, a kurort w dzisiejszym kształcie założyli w 1878 roku lekarze-sybiracy — ludzie wracający z zesłania, którzy szukali miejsca, gdzie da się robić medycynę po swojemu. Z tego splotu polityki, gruźlicy i mody na „sezon" wyrósł park zdrojowy pełen secesji i drewnianych werand. Tu nie chodziło o folder. Chodziło o oddech.

Bolesław Prus przyjechał pierwszy raz w 1882 roku, mając 35 lat, żeby leczyć agorafobię — lęk otwartej przestrzeni, który dręczył go całe życie. Spodobało mu się. Wracał przez 28 sezonów, aż do 1910 roku, i pisał w Nałęczowie fragmenty „Lalki" i „Emancypantek". Osiem lat po nim, w 1890, zjawił się 25-letni Stefan Żeromski — bez grosza, zmuszony przerwać studia, na posadzie guwernera córek właścicieli majątku. To tutaj poznał Oktawię Rodkiewiczową, którą poślubił w 1892. W 1905 za honorarium z „Popiołów" postawił drewnianą chatę, którą sam nazywał „Popiołówką". Po jego śmierci Oktawia oddała ją narodowi — i 17 czerwca 1928 otwarto tam pierwsze w Polsce muzeum poświęcone pisarzowi.

Ale Nałęczów to około 145 km kolejowych z Warszawy i raczej baza do pętli niż jednodniowy strzał — a najciekawsze dzieje się po drodze. Trasa A schodzi doliną Świdra przez Otwock, miasto, które dało język całej architekturze: słowo „świdermajer" — drewniane wille z koronkowymi werandami — ukuł Konstanty Ildefons Gałczyński w wierszu „Wycieczka do Świdra", krzyżując mieszczański biedermeier z nazwą rzeki. Sam Świder od 1978 roku jest rezerwatem na odcinku około 41 km i kluczy zakolami jak rzeka górska, z piaszczystymi urwiskami. Dalej Dęblin, gdzie carat w widłach Wieprza i Wisły wzniósł w latach 1832–1847 pięcioboczną twierdzę bastionową (po rosyjsku Iwangorod) — a sto lat później, w 1927, ta sama okolica stała się kolebką lotnictwa: do Dęblina przeniesiono Szkołę Orląt, kuźnię polskich lotników.

Tuż dalej Puławy, przez Czartoryskich nazywane „polskimi Atenami". To tu księżna Izabela Czartoryska w 1801 roku w Świątyni Sybilli — zbudowanej na wiślanej skarpie na wzór rzymskiej świątyni Westy — urządziła pierwsze muzeum na ziemiach polskich, z dewizą „Przeszłość — Przyszłości". Zbierała w nim pamiątki po Kościuszce, Kopernika, Kochanowskim: po rozbiorach miało przypominać, że Polska kiedyś była. Stąd już blisko do Wąwolnicy, jednego z najstarszych sanktuariów maryjnych Lubelszczyzny (kult Matki Bożej Kębelskiej sięga tradycją 1278 roku), które za karę po powstaniu styczniowym straciło prawa miejskie — i odzyskało je dopiero 1 stycznia 2025, po 155 latach. Wariant B idzie inaczej: doliną Świdra przez Kołbiel, a potem skacze ku dorzeczu Wieprza przez Żelechów, gdzie Romuald Traugutt — ostatni dyktator powstania styczniowego — spędził, jak sam pisał, najszczęśliwsze lata życia.

Źródła: https://dzieje.pl/rozmaitosci-historyczne/boleslaw-prus-spedzil-28-sezonow-w-uzdrowisku-w-naleczowie · https://sgurp.pl/strony-archiwalne/konkurs-eko-hestia-spa/aktualnosci/naleczow.-uzdrowisko-z-historia.html · https://pl.wikipedia.org/wiki/Na%C5%82%C4%99cz%C3%B3w_(stacja_kolejowa) · https://pl.wikipedia.org/wiki/Twierdza_D%C4%99blin · https://histmag.org/Twierdza-Deblin-Iwangorod-7057 · https://nauka.law.mil.pl/index.php/pl/historia-szkoly-orlat · https://pl.wikipedia.org/wiki/%C5%9Awi%C4%85tynia_Sybilli_w_Pu%C5%82awach · https://www.national-geographic.pl/traveler/kierunki/to-tu-powstalo-pierwsze-polskie-muzeum-miasto-nazywano-polskimi-atenami/ · https://www.sanktuarium-wawolnica.pl/pl/sanktuarium/historia.html · https://krolowa.pl/przeslanie-wawolnickiego-sanktuarium/ · https://en.wikipedia.org/wiki/%C5%9Awidermajer · https://pl.wikipedia.org/wiki/Rezerwat_przyrody_%C5%9Awider · https://pl.wikipedia.org/wiki/Historia_%C5%BBelechowa