Ciechanów

Zamek w Ciechanowie wygląda jak makieta, która zapomniała o reszcie budowli. Dwie wieże, gruby ceglany mur na planie prostokąta 48 na 57 metrów, w środku pusty dziedziniec. To nie ruina po wybuchu — tak go pomyślano. Drewniany gród nad Łydynią wiązano z księciem Siemowitem III, ale murowany zamek wznoszono dopiero w latach 1399–1429, już za jego syna Janusza I Starszego — miał pilnować przeprawy i chronić przed Litwinami i Krzyżakami. Pale wbite pod fundamenty pochodzą z drzew ściętych późną jesienią 1399 roku — wiemy to z dokładnością do sezonu, bo dendrochronolodzy policzyli słoje. A pod samym dziedzińcem archeolodzy odsłonili drewniane konstrukcje z końca XIII wieku. Pod gotykiem leży coś jeszcze starszego.

W 1545 roku Zygmunt Stary zapisał drugiej żonie, Bonie Sforzy, Mazowsze jako oprawę wdowią — dwanaście starostw, w tym ciechanowskie, plus sto tysięcy dukatów. Włoszka, której do dziś przykleja się reputacja trucicielki, zarządzała stąd majątkiem liczonym w setkach wsi i młynów. Sto lat później przyszli Szwedzi. Potop zrównał z ziemią zamki w Ciechanowie, Pułtusku, Czersku i Liwiu — najeźdźcy rozbierali fasady, wyrywali srebrne gwoździe z trumien, zdrapywali złocenia z ołtarzy. Na Mazowszu po potopie 80 procent ziemi leżało odłogiem. Zamek już się z tego nie podniósł jako siedziba. Został goły mur — i właśnie dlatego dziś jest tak czysto gotycki.

Korytarz na północ to jednak nie tylko gotyk. Tuż za Warszawą mijasz Twierdzę Modlin, jedną z największych w Polsce, którą zaczął sypać Napoleon w 1806 roku u ujścia Narwi do Wisły, a car Mikołaj I przemianował na Nowogieorgiewsk i uczynił swoją dumą. W sierpniu 1915 ta duma upadła w kilka dni: rosyjski generał Bobyr poddał Niemcom twierdzę ze 105 tysiącami żołnierzy. Niemcy mieli około osiemdziesięciu tysięcy. Wpadło im prawie tysiąc dział i ponad osiemdziesiąt tysięcy jeńców. Kilka kilometrów dalej, nad Wkrą w Pomiechówku, stoi Fort III — z zewnątrz kolejny ceglany fort modlińskiego pierścienia. Niemcy urządzili w nim w czasie wojny więzienie i obóz, w którym według szacunków IPN zginęło około dwunastu tysięcy ludzi. Ze śladów po obu wojnach ten jest najcichszy i najcięższy.

Im bliżej Ciechanowa, tym więcej historii o ludziach niż o murach. W Nasielsku, który wariant B mija po drodze, przed wojną Żydzi stanowili ponad połowę miasteczka. Dziś jedynym ruchomym obrazem tamtego świata są trzy minuty kolorowego filmu, który w 1938 roku nakręcił tam wracający z Ameryki David Kurtz — jego wnuk Glenn odnalazł zmurszałą taśmę w puszce po latach i zrobił z niej książkę oraz głośny dokument. W Gołotczyźnie pod Ciechanowem mieszkał w międzywojniu, aż do śmierci w 1938, Aleksander Świętochowski, główny ideolog polskiego pozytywizmu, podpisujący felietony „Poseł Prawdy"; jego willa Krzewnia jest dziś muzeum, gdzie ponad 80 procent eksponatów to oryginały. A dziesięć kilometrów od zamku, w Opinogórze, stoi neogotycki zameczek — prezent ślubny dla wieszcza Zygmunta Krasińskiego, który leży w tutejszej krypcie. Trzy puste mury, trzy minuty taśmy, jeden grobowiec poety — to cały dzień, nie postój.

Źródła: zamekwciechanowie.pl/historia · pl.wikipedia.org/wiki/Zamek_w_Ciechanowie · Bona Sforza — Archiwa Państwowe / archiwa.gov.pl, en.wikipedia.org/wiki/Bona_Sforza · hrabiatytus.pl — bilans potopu szwedzkiego · en.wikipedia.org/wiki/Modlin_Fortress; twierdzamodlin.com/historia · ipn.gov.pl — kapitulacja twierdzy Modlin 1915; forty.waw.pl · forttrzecipomiechowek.org; ipn.gov.pl — Fort III Pomiechówek · glennkurtz.com — Three Minutes; kehilalinks.jewishgen.org/nasielsk · sztetl.org.pl/pl/miejscowosci/n/786-nasielsk; nasielsk.pl/historia-nasielska · muzeumciechanow.pl — Krzewnia Aleksandra Świętochowskiego; pl.wikipedia.org/wiki/Aleksander_Świętochowski · muzeumromantyzmu.pl — historia muzeum i zameczek neogotycki w Opinogórze · pl.wikipedia.org/wiki/Jezioro_Zegrzyńskie; serock.pl — zapora Dębe · pl.wikipedia.org/wiki/Nowe_Miasto_(powiat_płoński); en.wikipedia.org/wiki/Joniec